De Quadrantiden zijn een meteorenzwerm. Een andere veel gebruikte naam zijn de ‘Boötiden'; doch zijn ‘Quadrantiden' de officiële benaming. De zwerm is zichtbaar tussen ruwweg Nieuwjaar en 10 januari. De Quadrantiden (QUA) behoren samen met de veel bekendere Perseïden (augustus) en Geminiden (december) tot de grote topzwermen van het jaar die de kaap van 100 meteoren per uur overschrijden. Maar dan moet je wel deze zwerm onder de meest ideale omstandigheden kunnen waarnemen (lees verder). Deze meteorenzwerm is enkel maar zichtbaar boven het noordelijk halfrond.

Vanwaar de vreemde naam: Quadrantiden?
Deze zwerm werd bij haar ontdekking rond 1835 genoemd naar het voormalige sterrenbeeld "Quadrans Muralis". Het radiant is te vinden in het "niemandsland" tussen Boötes of de Ossenhoeder, Draak, Hercules en de Grote Beer. Vandaar de naam ‘Quadrantiden'. De alternatieve naam ‘Boötiden' refereert naar het huidige sterrenbeeld Boötes.

Een moeilijk waar te nemen zwerm...
Eet is een vrij moeilijk waar te nemen zwerm aangezien het maximum van zeer korte duur is. De timing van het maximum is cruciaal. Men onderscheidt 2 componenten ; een nauwe maar sterke piek dat hooguit een tiental uren stand houd. Er is ook een brede achtergrondactiviteit van lichtzwakke meteoren. Deze achtergrond is actief tussen +-28 december en 10 januari. Dit kunnen we ook beschouwen als het jaarlijkse component. Enkele dagen na nieuwjaar (rondom 3 - 4 januari) barst deze zwerm dan resoluut uit haar voegen en vertoont ze een vrij scherp maximum. De piek is overigens rijk aan heldere meteoren. Niet tegenstaande de radiant circumpolair is voor onze breedtegraad, en dat de zwerm de hele nacht waargenomen kan worden, is het pas na middernacht dat deze zwerm behoorlijk spectaculair uit de hoek kan komen. De radiant staat op haar laagst omstreeks 20 uur lokale tijd in het noorden terwijl ze de kaap van 20 graden hoogte overschrijd rond middernacht. Tegen de ochtendschemering bereikt ze haar grootste hoogte op 70 graden in het oosten. De aantallen meteoren die verschijnen hangt uiteraard af van wanneer het maximum tijdstip valt. De meest ideale situatie doet zich voor wanneer het maximum voor ons in de vroege ochtenduren valt. Treed deze 's avonds op; dan zien we enkel maar een aantal aardscherende meteoren vanuit het noordwesten. Valt het maximum voor ons rond het middaguur; dan concentreren we ons in de vroege ochtenduren wanneer de radiant op haar hoogst staat en zien we een toenemende meteorenactiviteit. Vervolgens kijken we ook tijdens de avonduren naar het noordwesten om nog een aantal aardscherende meteoren te zien bij lage radiantstand.
Ook de piekactiviteit varieert in sommige jaren aangezien de meteoroïdengordel onderhevig is aan de invloeden van de planeet Jupiter. Dit kan leiden dat de aarde soms dieper doorheen de stofgordel trekt met als gevolg meer meteorenactiviteit. Zo was 2009 een bijzonder rijke terugkeer.

Hoe herkennen we Quadrantiden?
Het virtuele vluchtpunt of ‘radiant' aan de hemel waaruit de meteoren verschijnen hebben we reeds aangehaald. Alle andere meteoren die niet uit dit punt komen beschouwen we als ‘sporadische' meteoren. De meteoren zijn van gemiddelde snelheid (41 km/s) en zijn een fractie sneller dan de Geminiden maar tegelijk heel wat minder snel dan de Perseïden. Rond het maximumtijdstip verschijnen er behoorlijk wat heldere exemplaren.

Origine van de Quadrantiden
In 2003 werd het vermoedelijke moederlichaam van de Quadrantiden gevonden met behulp van de Loneos telescoop. Het gaat hier om de ‘near earth' asteroïde 2003 EH 1. 2003 EH 1 is dus geen actieve komeet maar kan een restant zijn van het opbreken van een actieve komeet enkele honderden jaren geleden. De komeet C/1490 Y1 is hierbij een ernstige kandidaat. Deze heldere komeet werd in 1491 boven China en Japan waargenomen. Dat de Quadrantiden ‘kometaire origine trekjes' vertonen is onder andere af te leiden aan de lichtcurves of het helderheidverloop van de helderste meteoren en de penetratiehoogte in onze atmosfeer (de intrede- en eindhoogte van de Quadrantiden zijn ongeveer identiek als andere gekende meteorenzwermen van kometaire oorsprong: Perseïden en Lyriden).

Quadrantiden in 2012
De nacht om focussen dit jaar is 3 op 4 januari. Het optreden van het maximumtijdstip van de Quadrantiden is vrij stabiel. Volgens de International Meteor Organisation wordt het maximum verwacht rondom 7 - 8 UT in de ochtend van de 4de januari. Wij zullen dus na middernacht een gevoelige stijging zien in meteorenactiviteit. Tegen de ochtendschemering kunnen de aantallen oplopen tot enkele tientallen meteoren per uur. De maan gaat onder omstreeks 2.30 uur lokale tijd wat maakt dat men ruimschoots kan genieten van een langdurig duister waarneemvenster.

Tips
Visuele waarnemers raad ik aan om te werken in korte tijdsintervallen (periodes van 10 of 15 minuutjes) en extra aandacht bij het bepalen van de (persoonlijke) grensmagnitude. SQM meters zijn hierbij geen hulpmiddel. Telgebiedjes kan je vinden op de website van de International Meteor Organisation (www.imo.net). De data kan online worden ingevoerd op de opgenoemde website of doorsturen naar ondergetekende. Succes!

Tekst: Michel Vandeputte, Werkgroep Meteoren VVS